Νέα εθνική προσπάθεια : πιάνοντας το νήμα από την αρχή

Η απροσδόκητη (;) δημοσιονομική κατάσταση (διπλάσιο έλλειμμα από το αναμενόμενο) και η έντονη δυσαρέσκεια - οργή των ευρωπαίων εταίρων στο Εcofin και στο Eurogroup για την αναξιοπιστία των οικονομικών στοιχείων αποτυπώνουν ένα εκρηκτικό «διπλό έλλειμμα»: δημοσιονομικό έλλειμμα και έλλειμμα εμπιστοσύνης.
Το διπλό έλλειμμα διαμορφώνει μία εξόχως κρίσιμη κατάσταση, ώστε να μπορεί να διατυπώνεται πλέον σχετικά βάσιμα (και μάλλον όχι τόσο υπερβολικά) ο ισχυρισμός ότι στο επόμενο διάστημα διακυβεύεται η θέση της χώρας στην Οικονομική και Νομισματική Ένωση. Δεν είναι τόσο το εύρος του δημοσιονομικού ελλείμματος που προσδίδει στοιχεία ισχύος σ' αυτόν τον ισχυρισμό (άλλωστε ο δημοσιονομικός εκτροχιασμός παρατηρείται και σε άλλα κράτη-μέλη), όσο κυρίως η επίμονη αναξιοπιστία και ανευθυνότητα έναντι των Ευρωπαίων εταίρων και η εμμονή στην αποφυγή προώθησης διαρθρωτικών μέτρων και παρεμβάσεων που θα βελτιώσουν μεσο-μακροπρόθεσμα τα δημόσια οικονομικά. Προφανώς, μία τέτοια σκέψη επιδιώκει περισσότερο να επισημάνει την ιστορική και πολιτική σημασία της νέας εθνικής προσπάθειας (σαν να ξαναπιάνουμε το νήμα από την αρχή, όπως πριν περίπου 15 χρόνια) και λιγότερο να διατυπώσει μία περίεργη κινδυνολογία.

Σ' αυτό το πλαίσιο, απαιτείται οι νέες θεσμικές και διαρθρωτικές παρεμβάσεις να είναι άμεσες και τολμηρές για την αποκατάσταση της εμπιστοσύνης με την Ε.Ε αλλά -κυρίως- για τη διόρθωση των μακροοικονομικών ανισορροπιών και τη διαμόρφωση προϋποθέσεων για οικονομική ανάκαμψη. Άλλωστε, η εφικτότητα της πολιτικής δέσμευσης σε μία δέσμη μεταρρυθμιστικών πρωτοβουλιών είναι περισσότερο ισχυρή από άλλοτε, διότι σ' αυτή την άσχημη οικονομική συγκυρία το κόστος της αδράνειας και της διατήρησης του status quo είναι πολύ μεγαλύτερο από το κόστος της μεταρρύθμισης και της ανατροπής του. Επιπρόσθετα, η πολιτική συγκυρία και το υψηλό απόθεμα πολιτικού κεφαλαίου και εμπιστοσύνης του ΠΑ.ΣΟ.Κ διευρύνουν τα περιθώρια για μεταρρυθμιστικές πρωτοβουλίες. Ωστόσο, το ποιες μεταρρυθμίσεις και γιατί, το πότε και το πώς των μεταρρυθμίσεων παραμένουν τα μεγάλα ζητούμενα.

Ενδεικτικά, η τραγική οικονομική κατάσταση και η πρωτοφανής έλλειψη αξιοπιστίας της χώρας θέτουν άμεσα στη δημόσια πολιτική agenda ορισμένα εξαιρετικά κρίσιμα θέματα, όπως η αποδέσμευση της στατιστικής υπηρεσίας από τον πολιτικό έλεγχο (ανεξαρτητοποίηση), η άμεση εφαρμογή ενός νέου δημόσιου μάνατζμεντ για την κατάρτιση και τον έλεγχο του προϋπολογισμού στη βάση της αξιολόγησης της αποτελεσματικότητας των δαπανών και της ανακατεύθυνσής τους από την κατανάλωση στην επένδυση, η ανασυγκρότηση των φοροεισπρακτικών μηχανισμών και η είσπραξη των ληξιπρόθεσμων χρεών, η μείωση της σπατάλης του Δημοσίου κ.α.

Αναμφίβολα,όμως,ένα σοβαρό, φιλόδοξο και αποτελεσματικό πλαίσιο διαρθρωτικών αλλαγών και πρωτοβουλιών για την αποκατάσταση της δημοσιονομικής ισορροπίας πρέπει να εστιάσει στον μεγάλο δημοσιονομικό βραχνά: στο αναποτελεσματικό, άδικο και διάτρητο σύστημα κοινωνικής ασφάλισης. Οι κακές οικονομικές επιδόσεις, οι πιέσεις του διεθνούς ανταγωνισμού, η παραγωγική στασιμότητα και η αναιμική αύξηση των πραγματικών μισθών, το τραγικά χαμηλό ποσοστό απασχόλησης και η υψηλή ανεργία, οι αλλαγές στη δομή της απασχόλησης, τα διαφορετικά οικογενειακά πρότυπα και η δημογραφική γήρανση επιβεβαιώνουν ότι οι βασικοί πυλώνες στήριξης του παραδοσιακού συστήματος κοινωνικής ασφάλισης (PAYG) έχουν καταρρεύσει. Επίσης, τα υψηλά ποσοστά φτώχειας και οι μεγάλες ανισότητες μεταξύ των ηλικιωμένων, το υψηλό μη μισθολογικό κόστος και οι χαμηλές συντάξεις, η εξόφθαλμη προνομιακή μεταχείριση ορισμένων κοινωνικών ομάδων εις βάρος άλλων και η διαχρονική μετάθεση των κοινωνικοασφαλιστικών βαρών στις επερχόμενες γενιές δηλώνουν την αναποτελεσματικότητα και τις αδικίες του υπάρχοντος συστήματος, καθώς και την αναγκαιότητα της μεταρρύθμισής του.

Το σημείο είναι κομβικό και η κατάσταση εξαιρετικά κρίσιμη. Η νέα εθνική προσπάθεια για οικονομική ανάκαμψη και διασφάλιση των «κοινοτικών κεκτημένων» περνά μέσα από μεγάλες αλλαγές στο θεσμικό και κοινωνικοοικονομικό σύστημα. Χρειάζονται νέες καινοτόμες μεταρρυθμιστικές πρωτοβουλίες για τη βελτίωση των δημοσιονομικών μεγεθών, την οικονομική ανάπτυξη και τη διασφάλιση των στόχων της κοινωνικής και διαγενεακής δικαιοσύνης.

Νέα Δημοκρατία: H ήττα του ιδεολογικού "τίποτα"

Η πολιτική - εκλογική ισχύς της Ν.Δ. την περίοδο 2004-2008 οφείλεται -μεταξύ άλλων- σε 3 κυρίαρχα στοιχεία ιδεολογικοπολιτικής (;) τακτικής, τα οποία επιμελώς ενσωματώθηκαν - συχνότερα με συνθηματικό τρόπο - στον κεντρικό πολιτικό της λόγο: α) επανίδρυση του κράτους, β) μεταρρύθμιση και γ) «μεσαίος χώρος».Ωστόσο, το πολιτικό αυτό τρίπτυχο δεν αρθρώθηκε σε ένα συνεκτικό, ιστορικά και πολιτικά θεμελιωμένο, πλαίσιο αρχών και αξιών, ή διαφορετικά δεν πλαισιώθηκε από μία συγκεκριμένη ιδεολογική και πολιτική αναφορά, αλλά (υπο)στηρίχθηκε στη λογική του -σκοπίμως και εντέχνως- κατασκευασμένου απολιτικού λόγου που υπαγορεύτηκε στο πλαίσιο μίας επιδέξιας επικοινωνιακής στρατηγικής. Η απουσία ιδεολογικού ερείσματος και σαφούς πολιτικής - προγραμματικής αναφοράς, ήδη από την περίοδο της αντιπολίτευσης (1996 - 2004), μοιραία αποτυπώθηκαν στην επίμονη πολιτική κενολογία και «επικοινωνιολογία».

Το πολιτικό τρίπτυχο της Ν.Δ εγγυούταν μία σχετικά αδιατάρακτη πολιτική-δημοσκοπική ισχύ στο βαθμό που υπήρχαν σημαντικά αποθέματα «πολιτικού κεφαλαίου» για την κυβέρνηση και τον κ. Καραμανλή. Ωστόσο, η μεταρρυθμιστική ατολμία, η διαχειριστική ανεπάρκεια και τα παλαιοκομματικά σύνδρομα διόγκωσαν τα διαρθρωτικά προβλήματα, «ξεχαρβάλωσαν» τη δημόσια διοίκηση και «τραυμάτισαν» τη δημοκρατική λειτουργία των πολιτικών θεσμών. Το πολιτικό κεφάλαιο της Ν.Δ κατασπαταλήθηκε και η πολιτική της πλατφόρμα αποδείχθηκε πολιτική ψευδαίσθηση, ιδεολογικό και επικοινωνιακό "τίποτα".

Η «επανίδρυση του κράτους» αποδείχθηκε -από την πρώτη στιγμή- επικοινωνιακή μπαρούφα. Ελάχιστα θεμελιώθηκε στην εφαρμογή ενός στρατηγικού σχεδιασμού για την προώθηση ευρύτερων θεσμικών μεταρρυθμίσεων και διαρθρωτικών αλλαγών στο δημόσιο τομέα και την υιοθέτηση ενός αποτελεσματικού Νέου Δημόσιου Μάνατζμεντ. Αντιθέτως, αρθρώθηκε στη λογική ενός φαντασιακού «τίμιου, καλού, σεμνού και ταπεινού» κράτους. Το κριτήριο της ορθολογικής, αποτελεσματικής και διαφανούς διαχείρισης των δημόσιων πόρων υποκαταστάθηκε από την ανόητη ηθικολογία.

Ως προς το «ιδεολόγημα των μεταρρυθμίσεων», πέρα από την επιτυχή επικοινωνιακή οικειοποίηση της «μεταρρύθμισης», η Ν.Δ. ουδέποτε αποδείχθηκε κοινωνική μεταρρυθμιστική δύναμη, ικανή να προωθεί ριζοσπαστικές αλλαγές στο κράτος και στην οικονομία και να διαμορφώνει ευρύτερες κοινωνικές συναινέσεις. Άλλωστε, όλες οι πρωτοβουλίες ήταν παραμετρικού τύπου, άτολμες, αποσπασματικές και άναρχες, δίχως εσωτερική συνοχή και επαρκή πολιτική τεκμηρίωση και -κυρίως- δίχως σαφή ιδεολογική θεμελίωση και αναφορά. Λόγου χάρη, από τη μία επιχείρησε αλλαγές στους όρους εργασίας των νεοπροσλαμβανομένων στο Δημόσιο και από την άλλη φόρτωσε τη δημόσια διοίκηση με εκατοντάδες περίεργους φορείς και οργανισμούς για κομματικές εξυπηρετήσεις. Από τη μία ακολούθησε μία νεοφιλελεύθερη λογική στο φορολογικό σύστημα και από την άλλη διόγκωσε τις δημόσιες δαπάνες και το δημόσιο χρέος. Οι παλινδρομήσεις και οι συγχύσεις μεταξύ μία νεοφιλελεύθερης οικονομικής στόχευσης και ενός παρωχημένου κομματισμού - κρατισμού είναι ενδεικτικές.

Η πολιτική του κέντρου και του «μεσαίου χώρου» εξαντλήθηκε στα επικοινωνιακά τερτίπια του ανοίγματος προς τα αριστερά με αοριστολογίες και επιλεκτικές συμβολικές κινήσεις. Ωστόσο, η επί μακρόν ενασχόληση της κοινωνίας με τα φαινόμενα βίας και αυταρχισμού από την επίσημη αστυνομία ή/και από ανεξέλεγκτους παρακρατικούς μηχανισμούς, δείχνουν ότι εξακολουθούν να παραμένουν ισχυροί θύλακες συντηρητισμού και αυταρχισμού στο νεοδημοκρατικό στρατόπεδο (π.χ. αλησμόνητες είναι οι «πολυδωριανές» παραινέσεις προς την αστυνομία). Άλλωστε, η ίδια η ταυτότητα του σκανδάλου που μας ταλαιπώρησε περισσότερο (Βατοπέδι), δηλαδή οι σχέσεις ισχύος, συμφερόντων, εξάρτησης και διαπλοκής μεταξύ Κράτους - Εκκλησίας - Δικαιοσύνης, αποτελεί σημαντική ένδειξη μίας παραμένουσας σκληρής δεξιάς παράδοσης.

Σήμερα, πίσω από τα παιχνίδια εξουσίας των δελφίνων και τις αστείες δικαιολογίες της εκλογικής ήττας κρύβονται τα ουσιαστικά πολιτικά θέματα για τη Ν.Δ: α) αναζήτηση ιδεολογικού στίγματος και προσέγγιση των σύγχρονων ρευμάτων σκέψης στο φιλελεύθερο χώρο β) εκσυγχρονισμός ενός βαθιά συντηρητικού - φεουδαρχικού κομματικού μηχανισμού.
Πολύ φοβάμαι ότι έχει πολύ δρόμο να διανύσει…

Η κρισιμότητα του "κεφαλαίου εμπιστοσύνης" για τη νέα διακυβέρνηση

Αναμφίβολα, η ανάδυση θετικών προσδοκιών μετά από μία μακρά περίοδο γενικευμένης δυσαρέσκειας, δυσπιστίας και αδιαφορίας λειτουργεί ως ένα ισχυρό «θετικό πολιτικό σοκ», ως ένα κρίσιμο πολιτικό διεγερτικό για την ανόρθωση - υποστήριξη του πολιτικού συστήματος και τη διαμόρφωση ευνοϊκών προϋποθέσεων για οικονομική ανάκαμψη, θεσμική ωρίμανση και κοινωνική πρόοδο. Αυτή η δημιουργική αναταραχή στο πολιτικό σύστημα προκύπτει αφενός από το απροσδόκητο εύρος της εκλογικής επίδοσης του ΠΑ.ΣΟ.Κ και αφετέρου από την κατηγορηματική κοινωνική αποδοκιμασία και εκλογική καταδίκη μίας απογοητευτικής διακυβέρνησης με σημεία αναφοράς την πολιτική κενολογία, τη διαφθορά, την πρόδηλη μεταρρυθμιστική ατολμία, την αναχρονιστική ηθικολογία και την ακατάσχετη ψευδολογία.

Παρά τη δυσχερή συγκυρία η νέα διακυβέρνηση εκκινεί από ευνοϊκή θέση διότι πριμοδοτείται με ισχυρό «πολιτικό κεφάλαιο». Η πολιτική ισχύς του Γ. Παπανδρέου διευρύνει τα περιθώρια άσκησης αποτελεσματικής πολιτικής επιρροής για τη διαμόρφωση ευρύτερων κοινωνικών συμμαχιών και την προώθηση ριζοσπαστικών μεταρρυθμίσεων. Άλλωστε, η εμπειρική πολιτική έρευνα υποδεικνύει ότι κατά την πρώτη περίοδο των νέων κυβερνήσεων -κατά κανόνα- ελαχιστοποιείται το πολιτικό κόστος της σύγκρουσης με κατεστημένα συμφέροντα και νοοτροπίες που υπερασπίζονται και αναπαράγουν το status quo. Στην αντίθετη περίπτωση, η πολιτική ατολμία και η λογική του «αυτόματου πιλότου» συντείνουν στην κατασπατάληση του «πολιτικού κεφαλαίου» και την (αυτο)παγίδευση στον φαύλο κύκλο της αδράνειας (η προηγούμενη διακυβέρνηση αποτελεί ενδεικτικό παράδειγμα προς αποφυγή).

Η σταθεροποίηση και διεύρυνση του πολιτικού κεφαλαίου που διαθέτει το ΠΑ.ΣΟ.Κ συναρτάται με την ικανότητά του να διαμορφώσει ταχύτατα προϋποθέσεις οικοδόμησης σχέσεων εμπιστοσύνης με την κοινωνία με κινήσεις υψηλής συμβολικής και πολιτικής σημασίας. Η στελέχωση της κυβέρνησης και ο νέος κυβερνητικός προγραμματισμός συνιστούν ένα θετικό πρώτο δείγμα γραφής. Επιπρόσθετα, η άμεση προώθηση μέτρων πολιτικής με θετικό κοινωνικό αντίκτυπο (για παράδειγμα μειώσεις αμοιβών και καταχρηστικών παροχών στο πολιτικό προσωπικό, στα μέλη Δ.Σ και στα στελέχη ΔΕΚΟ, έκτακτος οικονομικός προγραμματισμός και μείωση λειτουργικών δαπανών στους δημόσιους φορείς/ οργανισμούς, κατάργηση άχρηστων οργανισμών, μέτρα για τη διαφάνεια του πολιτικού συστήματος κλπ.) μπορούν να στείλουν ένα ηχηρό σινιάλο στην κοινωνία και να παράγουν ένα ισχυρό συμβολισμό για τη νοοτροπία και την αντίληψη της νέας διακυβέρνησης.

Όσο μεγαλύτερο απόθεμα πολιτικής εμπιστοσύνης μπορεί να δημιουργήσει το ΠΑ.ΣΟ.Κ σ΄ αυτή την πρώτη περίοδο, τόσο περισσότερο διευρύνει τα περιθώρια προώθησης κρίσιμων διαρθρωτικών αλλαγών και ελαχιστοποιεί το -αναμφίλεκτο- πολιτικό κόστος. Αυτό το «κεφάλαιο εμπιστοσύνης» μπορεί να αποτελέσει τον κρίσιμο κρίκο σε μία αλυσίδα μεταρρυθμιστικών πρωτοβουλιών και ανατροπών στην οικονομία (παρεοκρατικός καπιταλισμός), στο πολιτικό σύστημα (μετριοκρατία) στο κράτος (παρασιτικός κρατισμός), στα πανεπιστήμια (ιδεοληπτικός συντηρητισμός), στο κοινωνικό κράτος (ανισότητες) στο κόμμα (κομματικός «φεουδαλισμός»), στην κοινωνία (πελατειακές αντιλήψεις), με κεντρικούς στόχους την οικονομική-παραγωγική αναδιάρθρωση, την κοινωνική δικαιοσύνη, τη δίκαιη κατανομή των κοινωνικών βαρών μεταξύ των γενεών, τη θεσμική και δημοκρατική ωρίμανση.

Δίχως αμφιβολία, απαιτείται κοσμογονία αλλαγών και ένα νέο, καινοτόμο μοντέλο ανοιχτής κοινωνικής διαβούλευσης και συμμετοχικής δημοκρατίας για την αποτελεσματική εκπροσώπηση των συμφερόντων όλων των κοινωνικών ομάδων. Οι προσδοκίες είναι υψηλές. Τα πρώτα δείγματα γραφής θα είναι ενδεικτικά για την θεμελίωση των βάσεων αυτής της νέας εκκίνησης. Ίδωμεν….

Συνέντευξη του Γ. Παπανδρέου στο TVXS. Η ερώτηση της G700

H αναγέννηση του δημόσιου χώρου ως σύγχρονη πολιτική αφήγηση

"Το ποστ είχε αναρτηθεί στο blog στις 16/3/2009. Αν και "ιστολογικά άκομψο", επιλέγω να το ανεβάσω πάλι γιατί νομίζω ότι περιέχει μερικές σκέψεις που μοιραζόμαστε στις προεκλογικές πολιτικές μας συζητήσεις και στους ιδεολογικούς μας προβληματισμούς".

Η πιο τυπική όψη των «αποτυχιών της πολιτικής» (κράτους) στην Ελλάδα είναι η συστηματική υποβάθμιση των συλλογικών/ δημόσιων αγαθών.

Στους τομείς δημόσιας πολιτικής που συνιστούν τον πυρήνα του κοινωνικού κράτους (Παιδεία, Υγεία), η κρατική αποτυχία -άλλοτε περισσότερο, άλλοτε λιγότερο εμφανώς- έχει υποκινήσει μία εκτεταμένη έξοδο από το κράτος. Η «απόσυρση» των πολιτών από το κράτος και η αναζήτηση αγοραίων διευθετήσεων για την ικανοποίηση των αναγκών τους συνιστά μία -μη αναστρέψιμη (?)- κοινωνική διαδικασία που διαμορφώνει μία ιδιότυπη «ιδιωτικοποίηση» του δημόσιου χώρου «από τα κάτω». Μάλιστα, η κοινή εμπειρία υποδεικνύει ότι αυτή η κοινωνική συμπεριφορά δεν εξαντλείται στα ανώτερα εισοδηματικά στρώματα, αλλά διαχέεται και προς τα χαμηλότερα επίπεδα της εισοδηματικής και κοινωνικής πυραμίδας.

Αν παρατηρήσει κανείς την συνολική ιδιωτική δαπάνη (ως % του Α.Ε.Π) για την αγορά υπηρεσιών υγείας και εκπαίδευσης από τον ιδιωτικό τομέα, θα διαπιστώσει το φαινόμενο της «αμερικανοποίησης» του ελληνικού κοινωνικού κράτους. Στη δική μας περίπτωση, μάλλον δύσκολα επιβεβαιώνεται η εκτεταμένη διείσδυση του «ιδιωτικού» στον δημόσιο χώρο ως αποτέλεσμα εφαρμογής ενός συνεκτικού πολιτικού προγράμματος νεοφιλελεύθερης λογικής. Αντιθέτως, η κατάληψη του δημόσιου χώρου από την αγορά συνιστά αποτέλεσμα της αποτυχίας του κράτους και του χαμηλού κοινωνικού κεφαλαίου. Η αναποτελεσματικότητα και η σπατάλη πόρων, η διαφθορά (βλ. νοσοκομεία), η υποχρηματοδότηση, η κομματικοποίηση, οι ανεπαρκείς υποδομές, η έλλειψη εμπιστοσύνης, η φοροδιαφυγή και η ανύπαρκτη κοινωνική λογοδοσία (αξιολόγηση αποδοτικότητας υπηρεσιών) έχουν οδηγήσει στον εκφυλισμό του δημόσιου χώρου (πρόσφατα, ανθεί και η εκτεταμένη ανομία, η αδυναμία ελέγχου της βίας και η εγκληματικότητα, που έχουν υπονομεύσει το συλλογικό αγαθό της δημόσιας ασφάλειας. Δεν θα προκαλούσε καμία εντύπωση μία μαζική φυγή προς ιδιωτικές εταιρίες φύλαξης, ακόμα και από μεσαία κοινωνικά στρώματα!).

Ο πολίτης, συνειδησιακά και βιωματικά, τείνει να ταυτίσει την ποιότητα και την εξυπηρέτηση με την αγορά, την ανεπάρκεια και την υποβάθμιση με το κράτος. Η πολιτική εξήγηση του φαινομένου έχει συνήθως δύο -αντιτιθέμενες- εξηγήσεις. Η παραδοσιακή αριστερή προσέγγιση, ερμηνεύει ως συνειδητή (πολιτική στρατηγική) την υποβάθμιση του δημόσιου χώρου προκειμένου να φύγουν οι πολίτες προς τον ιδιωτικό - επιχειρηματικό χώρο, συχνά εξιδανικεύοντας τις δυνατότητες του κράτους. Η νέοφιλελεύθερη προσέγγιση θεωρεί ότι το κράτος έχει εγγενείς αδυναμίες (είναι αποτυχημένος οργανισμός) και δε μπορεί εκ των πραγμάτων να προσφέρει υψηλής ποιότητας κοινωνικές υπηρεσίες, κάτι που μπορεί να εγγυηθεί μόνο η ιδιωτική πρωτοβουλία.

Μία περισσότερο «σοσιαλδημοκρατική» προσέγγιση κατανοεί τις αποτυχίες του κράτους, αλλά δεν βλέπει τις θεραπείες μακριά και έξω από αυτό. Η αναβάθμιση του δημόσιου χώρου, η «πραγματική υπεράσπιση» των συλλογικών αγαθών και το ιδεολογικό πρόταγμα «ένα άλλο κράτος είναι εφικτό!» αποτελούν σύγχρονα διακυβεύματα για τον σοσιαλιστικό χώρο. Μία κοινωνικά ελκυστική και εκλογικά ανταγωνιστική πολιτική agenda θα μπορούσε να διαμορφώσει σ΄ αυτή τη βάση μία νέα πολιτική-κοινωνική αφήγηση (όραμα). Πρόκειται για επίπονο έργο. Κυρίως, πρόκειται για μία σκληρή πολιτικοιδεολογική μάχη για την «επανοικειοποίηση» της «μεταρρύθμισης» (τα τελευταία χρόνια ταυτίστηκε η έννοια με τις συντηρητικές δυνάμεις) και τη θεραπεία εγγενών αδυναμιών που βρίσκονται στο γενετικό υλικό της πολιτικής και κοινωνικής μας κουλτούρας (βλ. την ανάρτηση «Η αυτονόμηση του δημόσιου χώρου ως σύγχρονο δημοκρατικό αίτημα).
Μπορούν οι εγχώριες προοδευτικές δυνάμεις να ικανοποιήσουν αυτό το διακύβευμα;

Πράσινη λύση - Δύσκολη λύση

Η δυναμική τοποθέτηση της "πράσινης οικονομίας" στο δημόσιο διάλογο συντείνει στη σταδιακή αναβάθμιση της ποιότητας της πολιτικής αντιπαράθεσης και του "προγραμμα-τικού" ανταγωνισμού.

Το πολιτικό - προγραμματικό πλαίσιο της "πράσινης οικονομίας" δε συνιστά απλώς μία χαλαρή έμφαση σε μεταϋλιστικές αξίες, όπως πιθανώς συνέβαινε στο παρελθόν, αλλά αφορά σε ένα ουσιαστικό μετασχηματισμό του παραγωγικού - αναπτυξιακού οικονομικού μοντέλου και σε ένα αποτελεσματικό "μηχανισμό" ανάκαμψης και αναδιάταξης του εγχώριου και διεθνούς οικονομικού συστήματος. Υπό αυτή την έννοια, το project της "πράσινης οικονομίας" πλαισιώνεται από ένα ευρύτερο μεταρρυθμιστικό πλαίσιο και προϋποθέτει ριζοσπαστικές διαρθρωτικές αλλαγές στη δημόσια διοίκηση, στα πανεπιστήμια, στην οικονομία, στην αγορά εργασίας, στο κοινωνικό κράτος. Επομένως, η ανάγκη σύναψης ενός νέου, καινοτόμου, πράσινου "new deal" συνοδεύεται και από την ανάγκη για ένα νέο ευρύτερο κοινωνικό "new deal". Η λύση (πρέπει να) είναι πράσινη. Δεν είναι ανέφικτη, αλλά είναι δύκολη.

Μετά από αυτή την εισαγωγή, παραπέμπω στο άρθρο της G700 "Η λύση είναι πράσινη"

Από τη συζήτηση για το αφιέρωμα στον Α. Παπανδρέου

Αποσπάσματα από την εισήγησή μου στην εκδήλωση του "περιοδικού Βορέας" για τον Α. Παπανδρέου...

Το έργο του Ανδρέα Παπανδρέου (πολιτικό, κοινωνικό, οικονομικό ακαδημαϊκό) συνιστά στην ολότητά του μία σημαντική πολιτική παρακαταθήκη, υπό την έννοια ότι αποτελεί διαχρονική πηγή πολιτικής έμπνευσης, ιδεολογικού προβληματισμού και δημιουργικού πολιτικού αναστοχασμού σε κρίσιμα ζητήματα σχετικά με την πολιτική, τη δημοκρατία, το σοσιαλιστικό εγχείρημα και την πολιτική ηγεσία

1. Κρίσιμο στοιχείο στην πολιτική «κληρονομιά» του Α. Παπανδρέου είναι η ταύτιση του πολιτικού υποκειμένου με την πεμπτουσία της πολιτικής. Το πολιτικό υποκείμενο (ως οφείλει) είναι φορέας πολιτικού και κοινωνικού ριζοσπαστισμού, προοδευτικής αλλαγής, δημοκρατικών ανατροπών και μεταρρυθμίσεων Η «Αλλαγή» δε συνιστά απλώς ιστορικό συμβολισμό, ιδεολογικοπολιτικό σύνθημα, συναισθηματικό βίωμα και ιστορική πολιτική εμπειρία, αλλά επιπροσθέτως είναι κεντρικό προσδιοριστικό στοιχείο της πολιτικής, αναδεικνύει το βαθύτερο νόημά της, ορίζει τη διαχρονική της ταυτότητα και οριοθετεί τη σχέση της με την κοινωνία. Αν η «πολιτική» δεν σημαίνει αλλαγή, ανατροπή του κοινωνικο-οικονομικού και πολιτικού status quo, ανακατεύθυνση της κοινωνίας σε ένα ποιοτικότερο επίπεδο συλλογικής ευημερίας και περιεκτικής δημοκρατίας, τότε διολισθαίνει στο κατώτερο επίπεδό της, μετατρέπεται σε τέχνη της επικοινωνίας, σε παραπολιτικό ανταγωνισμό και σε υπόθεση -απλώς- διαχειριστική

2. Εκτός από την προσέγγιση της (πραγματικής) ουσίας της πολιτικής, η πολιτική παρακαταθήκη του Α. Παπανδρέου αναδεικνύει τη σημασία της διαρκούς αναζήτησης του πολιτικού, κοινωνικού και αξιακού περιεχομένου της δημοκρατίας. Υπό αυτή την οπτική, η δημοκρατία δεν είναι έννοια στατική, δεν «αυτο-επιβεβαιώνεται», δεν συνιστά απλώς μία ιστορική κατάκτηση, ούτε αποτελεί χρονικά πεπερασμένο πολιτικό στόχο. Αντιθέτως, η δημοκρατία συνιστά μία δυναμική έννοια, μία διαρκή προοδευτική διαδικασία, ένα μόνιμο πολιτικό-κοινωνικό διακύβευμα. Η δημοκρατία απαιτεί συνεχή πολιτική επιβεβαίωση, θεσμική ωρίμανση, κοινωνική εμβάθυνση, αξιολόγηση και ποιοτική αναβάθμιση, ώστε η σχέση του πολίτη με το πολίτευμα να γίνεται ουσιαστική, βιωματική και συνειδησιακή: δεν αρκεί ο πολίτης να αντιλαμβάνεται -απλά- τη δημοκρατία ως μία σχετικά καλή κοινωνική/πολιτική κατάσταση πραγμάτων, αλλά να βιώνει, να νιώθει, να αισθάνεται τα ωφελήματα και τα ευεργετήματά της, να συμμετέχει σ΄ αυτή, να την προσδιορίζει και να προσδιορίζεται από αυτή.

Το πολιτικό έργο του Α. Παπανδρέου στο πεδίο της εθνικής συμφιλίωσης, των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, της άρσης της κοινωνικής απομόνωσης, της δημοκρατικής συμμετοχής και της κοινωνικο-οικονομικής απελευθέρωσης δηλώνει την σπουδαιότητα του επίμονου και μόνιμου αγώνα για το πραγματικό δημοκρατικό περιεχόμενο.

3. Ως προς το σοσιαλιστικό εγχείρημα του Α. Παπανδρέου, παρά τις αντιφάσεις, τις παραλείψεις και τις υπερβολές, είναι αναμφίλεκτο ότι σ' αυτό οφείλεται η προώθηση και η εγγραφή στον «συλλογικό νου» των ιδεών της κοινωνικής δικαιοσύνης, της δημοκρατικής συμμετοχής, της ισότητας, των δημοσίων αγαθών, του κοινωνικού ελέγχου, της αναδιανομής, της κοινωνικής συνοχής και αλληλεγγύης. Η αποκατάσταση των οικονομικών - κοινωνικών ανισοτήτων, η ισότητα του δικαιώματος πρόσβασης στα δημόσια αγαθά και η θεσμική θωράκιση ατομικών και κοινωνικών δικαιωμάτων συνέτειναν σε ένα προοδευτικό, ριζοσπαστικό και δημοκρατικό κοινωνικό μετασχηματισμό που συμπυκνώνεται στο γεγονός της μαζικής εξόδου διαφορετικών κοινωνικών ομάδων από το πολιτικό, οικονομικό και κοινωνικό περιθώριο.

4. Δεσπόζουσα θέση στην πολιτική παρακαταθήκη του Α. Παπανδρέου κατέχει η έννοια και ο ρόλος της πολιτικής ηγεσίας. Η ικανότητα να αφουγκράζεται τις πολύπλοκες κοινωνικές διεργασίες, να διαβλέπει τον ενδόμυχο κοινωνικό ριζοσπαστισμό της περιόδου και να μετασχηματίζει αυτά τα πρωτογενή υλικά σε πολιτικό όραμα και στόχο αποκαλύπτουν τον πυρήνα του ηγετικού του ταλέντου. Ο Α. Παπανδρέου ενσαρκώνει την οραματική ηγεσία∙ αντιλαμβάνεται την κοινωνική δυναμική και τον «συλλογικό ψυχισμό», επινοεί το «πού και πώς» πρέπει να κατευθυνθεί η κοινωνία και -έχοντας μία «μεταφυσική» ικανότητα να επικοινωνεί μαζί της - την οδηγεί προς τα ΄κει. Σ΄ αυτή την κοινωνική και πολιτική διαδικασία αναδύεται μία κρίσιμη πτυχή της παρακαταθήκης του Α. Παπανδρέου: η πολιτική δεξιοτεχνία και η ηγετική επάρκεια αποτυπώνονται -μεταξύ άλλων- στην διαρκή προσπάθεια να συνδυαστούν η πολιτική/κοινωνική συγκυρία με το ιστορικό βάθος και η ιδεολογία με τον πολιτικό ρεαλισμό.

5. Η μελέτη της παρακαταθήκης του Α. Παπανδρέου συνιστά κίνητρο για ένα ευρύτερο ιδεολογικό και πολιτικό αναστοχασμό και πηγή άντλησης χρήσιμων διδαγμάτων για την αντιμετώπιση κρίσιμων σύγχρονων προβλημάτων και την αποφυγή σοβαρών λαθών του παρελθόντος. Μερικά ζητήματα που πρέπει να συζητήσουμε είναι :
α) νέες κοινωνικές συγκρούσεις και ανάγκη δίκαιης διευθέτησης των σύγχρονων πολλαπλών συγκρούσεων συμφερόντων. Η κοινωνική δικαιοσύνη πλαισιώνεται από κρίσιμους νέους στόχους, όπως η διαγενεακή δικαισύνη, η ισότητα των φύλων, η περιβαλλοντική δικαιοσύνη.
β) Υπεράσπιση του κοινωνικού κράτους και μεταρρύθμισή του για την υποστήριξη όσων βρίσκονται εκτός των τειχών του συστήματος κοινωνικής προστασίας και συνιστούν τους νέους μη προνομιούχους (νέοι, γυναίκες, μετανάστες, μακροχρόνια άνεργοι, μονογονεϊκές οικογένεις)
γ) Προώθηση ενός νέου παραγωγικού-αναπτυξιακού μοντέλου με αιχμή την παιδεία, τις νέες τεχνολογίες, τον πολιτισμό, το περιβάλλον. Απεξάρτηση από τον αναποτελεσματικό κρατισμό, τον παρεοκρατικό καπιταλισμό, τον πελατειακό παρασιτισμό, τον παρωχημένο πατερναλισμό και τον εξωτερικό δανεισμό.
δ) Αναζήτηση νέων μορφών ηγεσίας και συλλογικής οργάνωσης που αρθρώνονται στη λογική της "συλλογικής ευφυίας" και όχι του "απόλυτου ηγέτη"

Εκδήλωση - αφιέρωμα στον Ανδρέα Παπανδρέου

Μία δημόσια συζήτηση για την προσέγγιση του πολιτικού, κοινωνικού, οικονομικού και ακαδημαϊκού έργου του Α. Παπανδρέου πραγματοποιεί το περιοδικό "Βορέας", το Σάββατο 26 Σεπτεμβρίου 2009, στην Αλεξανδρούπολη (ώρα 17: 30, ΕΓΝΑΤΙΑ GRECOTEL).

Θα έχω την ευκαιρία να συμμετέχω στη συζήτηση, ύστερα από την πρόσκληση του εκδότη-διευθυντή του "Βορέα" κ. Σ. Παπαθανάκη, με θέμα εισήγησης: "Ποια είναι η πολιτική παρακαταθήκη του Ανδρέα Παπανδρέου; Μερικές σκέψεις για τον "παιδευτικό" ρόλο της σύγχρονης ματιάς στον Α. Παπανδρέου".

Για το μεταρρυθμιστικό έργο, την πολιτική δράση και την προσωπικότητα του Α. Παπανδρέου θα μιλήσουν ο Δημήτρης Αγανίδης (δικηγόρος) και η Άννα Δεληγιάννη (Φιλόλογος).

Υ.Γ. Η φωτογραφία είναι από παλαιότερο τεύχος του περιοδικού.

Η «δομική» αδυναμία του χώρου της ανανεωτικής αριστεράς

Υπάρχουν διαφορετικές προσεγγίσεις για τη δημοσκοπική κάμψη και την πολιτικο-εκλογική αποδυνάμωση του ΣΥ.ΡΙΖ.Α. Ενδεικτικά, αρκετές αναλύσεις επισημαίνουν την εμμονή στη διαμαρτυρία και το θολό πολιτικό πρόταγμα, την αμφίσημη μετατόπιση προς αριστερότερες θέσεις, τις (υπερ)βολικές ερμηνείες (βλ. οικονομική κρίση, Δεκέμβριος 2008) και τους ανούσιους βολονταρισμούς, τους ακατανόητους ηγεμονισμούς και το βαθμιαίο έλλειμμα στιβαρής συλλογικής ηγεσίας. Πιθανώς, όλες οι εκδοχές να εξηγούν -λιγότερο ή περισσότερο η κάθε μία- την πολιτική αποδυνάμωση του χώρου της ριζοσπαστικής αριστεράς.

Ωστόσο, υπάρχει και μία πιο «δομική» εξήγηση που -ίσως- έχει παραμεληθεί στις σχετικές συζητήσεις. Παραδοσιακά, ο χώρος της ανανεωτικής/ ριζοσπαστικής αριστεράς χαρακτηρίζεται από έντονο πλουραλισμό, ισχυρή εσωτερική δημοκρατία και διαρκείς πολιτικο-ιδεολογικές διεργασίες. Εντούτοις, το ιδεολογικοπολιτικό αυτό «εργαστήρι» δεν οδηγεί πάντα σε μία δημιουργική πολυφωνία που μπορεί να αρθρωθεί σε ένα σαφές και συνεκτικό πολιτικό-προγραμματικό λόγο. Συνήθως, οι επιμέρους διαφορές σε θέματα ιδεολογίας και πολιτικής τακτικής δημιουργούν ένα αέναο κύκλο ζυμώσεων, συγκρούσεων, πολλαπλών ερμηνειών και αναθεωρήσεων, που -κατά κανόνα- δημιουργούν συγχύσεις στα κοινωνικά στρώματα που συχνά στρέφονται προς το χώρο αυτό. Το φαινόμενο συναντάται ακόμα περισσότερο στις περιπτώσεις διαμόρφωσης ευρύτερων αριστερών συμμαχιών, όπως ο ΣΥ.ΡΙΖ.Α. Αν και αυτή η αναστοχαστική λειτουργία της αριστεράς βρίσκεται στο γενετικό της υλικό και προσδιορίζει τη δημοκρατική παράδοση του χώρου, φαίνεται ότι «μπλοκάρει» την εκλογική της επιρροή και συρρικνώνει την πολιτική της ισχύ.

Είναι όμως κακό να υπάρχουν αυτές οι διαφοροποιήσεις και αυτή η αναστοχαστική λειτουργία της αριστεράς; Προφανώς όχι, το αντίθετo μάλιστα. Ουδείς αμφισβητεί ότι τα σύγχρονα κόμματα πρέπει να λειτουργούν ως «συλλογικοί διανοούμενοι». Ωστόσο, η σοβαρή δομική αδυναμία βρίσκεται στο γεγονός της απουσίας ενός λειτουργικού - αυτόματου μηχανισμού διευθέτησης αυτών των διαφορών, στην έλλειψη μίας συγκολλητικής ουσίας που συνθέτει τις επιμέρους διαφορές σε ένα ενιαίο πρόταγμα. Στους υπόλοιπους χώρους αυτός ο μηχανισμός είναι υπαρκτός. Στα μεγάλα κόμματα είναι η προοπτική της εξουσίας. Στα υπόλοιπα κόμματα, αν και μάλλον δεν υπάρχει παράδοση ιδεολογικού πλουραλισμού, είναι το δόγμα (βλ. Κ.Κ.Ε) και ο αρχηγισμός - ηγεμονισμός (ΛΑ.Ο.Σ).

Πώς μπορεί να επινοήσει η αριστερά ένα τέτοιο μηχανισμό διευθέτησης των επιμέρους διαφορών και να υπερβεί αυτή τη δομική της αδυναμία; Προφανώς όχι θυσιάζοντας την δημοκρατική της παράδοση. Πιθανώς, (ανα)στοχαζόμενη την προοπτική της εξουσίας. Πιθανώς κάτι άλλο.

Ανοιχτό μοντέλο δημόσιας διαβούλευσης

Στο κείμενο "Μεταρρυθμίσεις, δημόσιος διάλογος και κοινωνία των πολιτών" είδαμε τη σημασία της δημόσιας διαβούλευσης ως προϋπόθεση προώθησης μεταρρυθμίσεων και διαμόρφωσης συνθηκών κοινωνικής συναίνεσης, καθώς και την ουσιαστική συμβολή που μπορούν να έχουν οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών σε ένα ανοιχτό μοντέλο δημόσιας διαβούλευσης.
Μία σημαντική συμβολή στη συζήτηση αυτή μπορείτε να δείτε στο κείμενο της G700 "Να αλλάξει το κορπορατιστικό μοντέλο δημόσιας διαβούλευσης. Η κοινωνία των πολιτών στο προσκήνιο".
Νομίζω ότι, η σταδιακή ωρίμανση της διαδικασίας προώθησης της δημόσιας πολιτικής με τον εκδημοκρατισμό και το άνοιγμα του κοινωνικού διαλόγου και σε κοινωνικές ομάδες που δεν εκπροσωπούνται στο παραδοσιακό σύστημα μεσολάβησης συμφερόντων είναι κρίσιμο θέμα που θα απασχολήσει στο άμεσο μέλλον το πολιτικό μας σύστημα.